1. O primeiro tratado.
Locke escribiu dous tratados sobre o Goberno Civil. Neles atopamos o esencial da súa filosofía política.
O Primeiro tratado critíca puntualmente os argumentos da obra de Sir Robert Filmer, “Patriarca, ou o poder natural dos reis”, publicada postumamente en 1680 polos Tories para defender a súa postura. Filmer era o portavoz dos que apoiaban o absolutismo real e a xustificación do poder absoluto.
O sometemento dos fillos aos pais era o modelo de toda organización social conforme á lei divina e natural. O poder monárquico absoluto de Adán foi transmitido, según Filmer, ao seu fillo maior, e sucesivamente aos varóns maiores entre os seus descendentes.
Locke rexeita a tradición do modelo familiar como xustificación do exercicio do poder, e ridiculiza os argumentos de Filmer e do absolutismo, que facían do poder monárquico unha prolongación do poder paternal. O argumento de Locke en contra de Filmer apunta fundamentalmente a non considerar ao Estado como unha creación de Deus, senón como unha unión política consensuada e
realizada por homes libres e iguais.
Logo de terminar con este traballo de demolición das ideas de Filmer, Locke comeza coa construción da súa propia doutrina política. A súa intención orixinaria era responder á pregunta: “a quen debemos obedecer” Pero o Locke do Primeiro tratado aínda non descubrira o que hoxe consideramos como os principios fundantes do liberalismo. Esta primeira parte só quere refutar a Filmer, e hai que ler o Segundo tratado para atopar ao pai da teoría liberal
2/ O poder
O Segundo tratado comeza coa gran pregunta da filosofía política -”que é o poder”- e Locke afirma que “é un dereito a ditar leis [...] encamiñadas a regular e preservar a propiedade, así como a empregar a forza da comunidade na execución de tales leis e na defensa da República de calquera ofensa que poida vir do exterior; e todo iso tendo como único fin a consecución do ben público” (II, 3). Pero antes de entrar de cheo nesta cuestión, Locke considera imprescindible analizar o estado dos homes na natureza
3/. Estado de natureza
A definición de Locke sobre o estado de natureza é a seguinte: “homes reunidos segundo lles dita a súa razón, sen ninguén que sexa superior a eles sobre a terra, con autoridade para xulgarse os uns aos outros” (II, 19). O estado de natureza está regulado pola razón e é posible que o home viva en sociedade, pero se carece de “ese poder decisivo ao que apelar, podemos asegurar que aínda se atopa no estado de natureza” (II, 89). Noutras palabras, “a ausencia dun xuíz común que posúa autoridade sitúa a todos os homes nun estado de natureza” (II, 19).
Os seres creados por Deus viven “nun estado de perfecta liberdade” natural e de igualdade, “sen subordinación nin suxeición algunha” (II, 4) e “sen verse sometido á vontade ou autoridade lexislativa de ningún home, non seguindo outra regra que aquela que lle dita a lei natural” (II, 22). Este principio da liberdade e igualdade é fundacional na filosofía política moderna. Ademais, Locke recoñece que os homes non nacen suxeitos a ningún poder, pois “pola lei da recta razón [...] os fillos non nacen súbditos de ningún país nin de ningún goberno” (II,118).
O feito de que se trate dun estado de liberdade non implica que sexa un estado de absoluta licenza, non consiste en que “cada un poida facer o que lle veña en gana” (II, 57), pois o home “ten unha lei natural que o goberna e que obriga a todo o mundo” (II, 6). Amplía este concepto afirmando que a liberdade consiste “en que cada un poida dispoñer e ordenar, segundo lle plazca, a súa persoa, accións, posesións e a súa propiedade toda”, e ademais que “ninguén poida verse sometido á arbitraria vontade doutro” (II, 57). A lei natural ensínanos a todos que, “ao ser iguais e independentes, ninguén pode prexudicar a outro na súa vida, liberdade, saúde ou posesións” (II, 6). A liberdade natural do home “consiste na súa superioridade fronte a calquera poder terreal” (II, 22), xa que ao estar dotado con facultades iguais “non cabe supoñer ningún tipo de subordinación” (II, 6).
No estado de natureza un home ten dereito a xulgar e castigar a quen non respecta a lei natural, converténdose o transgresor nun perigo para a humanidade: “calquera home ten o dereito de castigar ao culpable e de ser executor da lei natural” (II, 8). Noutras palabras, calquera home no estado de natureza ten o poder de matar a un asasino ou castigar a un delincuente pois este renunciou á razón e á lei e “declarou a guerra contra toda a humanidade, pola violencia e asasinato cometidos sobre un dos seus membros; e en consecuencia pode ser destruído igual que o sería un león ou un tigre, ou calquera besta salvaxe” (II, 11).
A súa doutrina dos dereitos naturais foi unha das máis influíntes da época. Consideraba que a lei natural está inscrita “no corazón dos homes” (II, 11) e obriga a todos antes que calquera lei positiva aínda que existan homes que non queiran seguila. Consiste en certas regras da natureza que gobernan a conduta humana e que poden ser descubertas co uso da razón. Todos os individuos teñen unha racionalidade implantada “polo mesmo Deus” (I, 86) pola cal poden discernir entre o ben e o mal, e cuxo primeiro e máis forte desexo “é o da autopreservación” (I, 88) e o de preservar a humanidade de danar ao outro, pois a vida, a liberdade e os bens son propiedade de toda persoa, en tanto son os seus dereitos irrenunciables.
4/ Propiedade privada
Locke presta enorme atención ao tema da propiedade e elabora a súa soada teoría para explicar a súa orixe e valor, para algúns unha apoloxía da moral burguesa e capitalista, influíndo en teóricos posteriores como Adam Smith, David Ricardo e Karl Marx.
“Propiedade”, para Locke, é un termino polisémico: en sentido amplo e xeneral implica “vida, liberdade e facenda”, e nun sentido máis restrinxido, bens, o dereito a herdar, e a capacidade de acumular riquezas. Debemos ter en conta que, de acordo ás leis inglesas da época, os homes condenados por un delito maior debían entregar as súas propiedades ao Estado e moitas familias adiñeiradas arruináronse debido á condena dalgún dos seus membros.
Para substraer aos gobernantes de calquera intromisión na propiedade privada, Locke afirmaba que esta precede ao establecemento da sociedade política ou goberno, e o seu empeño estivo posto en demostrar que os homes poden converterse en propietarios “sen necesidade dun pacto explícito de cantos comparten dita posesión [común outorgada por Deus]“. Así, a propiedade privada existía no estado de natureza, antes da organización da sociedade, e ningún poder supremo “pode arrebatar a ningún home parte algunha da súa propiedade sen o seu propio consentimento”, xa que os “homes entran en sociedade para preservar a súa propiedade”.
Todo era común orixinalmente. Pero aínda que todo pertenza aos homes en común, “cada home é propietario da súa propia persoa [...], o traballo do seu corpo e o labor das súas mans”, e se toma algo “e o cambia do estado en que o deixou a natureza, mesturou o seu traballo con el
e engadiulle algo que lle pertence [... e] convérteo en propiedade súa [...] que o exclúe do dereito común dos demais homes [...] sempre que desa cousa quede unha cantidade suficiente e da mesma calidade para que a compartan os demais”.
Vale dicir, o único título para posuír algo é o traballo, xa que “aquilo que inicia a propiedade é, precisamente, o acto de sacar algo do estado en que a natureza o deixou”. “Aínda que a auga que mana da fonte é de todos, con todo ninguén poñerá en dúbida que a que está na xerra é daquel que se molestou en enchela”.
O novo produto, resultado da creatividade humana aplicada aos recursos naturais, transfórmase en parte do produtor e perténcelle, nacendo así o dereito á propiedade e convertendo ao home en equivalente a propietario.
A propiedade non é aquí ilimitada pois cada home poderá posuír lexitimamente todo o que poida abarcar co seu traballo, xa que “a mesma lei natural que nos outorga a propiedade, é a que lle pon límites á mesma”. Podo aproveitarme de todo antes que se malogre, e o que exceda ese límite supera á parte que corresponde a unha persoa e pertence a outros. Locke é moi claro e tallante: “A medida da súa propiedade virá fixada pola cantidade de terra que un home labre, semente, coide e cultive”.
Locke cría que o valor de calquera obxecto estaba dado e determinado, a grandes liñas, pola cantidade de traballo necesario para producilo.
O dereito de propiedade ten para Locke un carácter absoluto e é irrenunciable: existe no estado de natureza e, unha vez constituída a sociedade civil, o fin do goberno será a preservación da propiedade.
Unha certa acumulación é posible para Locke xa que sempre haberá bastante territorio para todos, como en América, para calquera que queira traballala: “Existe suficiente terra no mundo como para abastecer ao dobre de habitantes dos que agora viven nel”. Pero a invención do diñeiro permitirá a acumulación
ilimitada de terras, concentrándoas en poucas mans.
5/ Diñeiro
Como se viu, a limitación á propiedade no estado de natureza provén de que a maior parte das cousas son, polo xeral, “de curta duración; isto é, se non se consomen con celeridad, pérdense ou podrecen rapidamente”.
Grazas á invención do diñeiro o home pode producir máis do necesario, “aumentar a produción e as posesións”, dar un incentivo para producir excedentes, e utilizar “algo duradeiro que os homes puidesen gardar sen que podrecese e que, por consenso mutuo, puidésese utilizar nos trueques”.
A invención do diñeiro é unha posibilidade pactada (anterior á constitución da sociedade civil e política) de acumular riquezas e propiedades máis aló das necesidades do individuo e a súa familia. A consecuencia diso é a extensión da posesión de terras e o crecemento da sociedade comercial. Isto produce desigualdades na propiedade, o cal orixinará conflitos en torno a ela e terminará coa idílica existencia do estado de natureza, conflitos que só poderán ser resoltos coa constitución de leis positivas na sociedade civil ou comunidade política (Estado).
A invención do diñeiro altera a vida dos homes, xurdindo algúns irracionais que atentan contra a propiedade dos laboriosos e sensatos que buscan evitar o estado de guerra.
6/ Estado de guerra
En síntese, para Locke o estado de natureza é “hipoteticamente pracenteiro e pacífico. Non é necesariamente unha guerra de todos contra todos, é un estado pre-político pero non pre-social, e o home vive guiado pola lei natural a través da súa razón. Isto implica que os homes poderían vivir vidas ordenadas e morais antes de establecer a sociedade política. Ademais, poderían gozar da súa propiedade a condición de que deixasen o suficiente para satisfacer as necesidades dos outros”.
O home natural de Locke é un gentleman da Inglaterra rural, un virtuoso anarquista racional posuidor de propiedades que respecta as pertenzas alleas e vive en paz e prosperidade. Este idílico panorama converterase de feito nun estado de guerra, debido a dúas fontes de discordia: a primeira, que algúns “irracionais” traten de aproveitarse doutros pois os homes non son perfectos; a segunda, os conflitos entre dous ou máis persoas onde non hai unha terceira parte, un xuíz ou un árbitro, polo cal vencerá o máis forte e non o máis xusto. Coa aparición do diñeiro a sociedade humana faise máis complexa, xurdindo cada vez máis riscos de conflitos.
O problema é que “unha vez que dá comezo o estado de guerra, este non para”, e a pretendida harmonía no estado de natureza non existe. Iso fai necesario que os homes se constitúan en sociedade civil para evitalo e “é unha das grandes razóns que moven aos homes a reunirse en sociedade e saír do estado de natureza [para constituír unha sociedade civil]. Pois, alí onde existe unha autoridade, un poder terreal ao que apelar para obter a oportuna reparación, desaparece o estado de guerra”.
7/ Contrato
O estado de guerra convence aos homes para que ingresen nunha sociedade civil ou política, onde o goberno actuará como xuíz e protexerá os dereitos -xa preexistentes- á vida, a liberdade e a propiedade. O seu poder provén do “consenso dos gobernados”. Os homes “laboriosos e razoables” ven a necesidade dunha institución que imparta xustiza e léveos a realizar un contra- to, xa que non está garantido que todos cumpran, como vimos, cos preceptos da lei natural e a razón.
No período da Guerra Civil, a teoría do contrato constitúe a base ideolóxica das posturas contrarias (os Whigs, entre outros) á tese do dereito divino do monarca a gobernar (Tories).
O contrato realízase para garantir a seguridade da propiedade dos individuos (vida, liberdade e bens) pola inseguridade existente no estado de natureza.
Os propietarios reúnense e definen o poder público encargado de realizar o dereito natural. A sociedade, no estado de natureza, posúe a capacidade de organizarse harmoniosamente sen necesidade de recorrer á orde política. O que obriga a instauralo é a impotencia desa sociedade cando a súa orde natural é ameazado por inimigos internos e/ou externos. Créase a sociedade civil e política a través dun contrato, e créase ao goberno como axente desa sociedade. A sociedade está subordinada ao individuo, e o goberno á sociedade.
O poder político lexítimo deriva dese “contrato” entre os membros da sociedade, que non é un contrato verdadeiro porque os homes non se someten ao goberno senón que establecen con el unha relación de confianza. Ademais, cando os homes consenten formar unha sociedade política, acordan estar atados pola vontade da maioría, “de modo que todo o mundo está suxeito, por devandito consenso, aos acordos a que chegue a maioría”.
O home, ao unirse a unha comunidade, fai entrega “de todo o poder necesario para cumprir os fins para os que se uniu en sociedade [...] e esa entrega lévase a cabo mediante o mero acordo de unirse nunha sociedade política, o cal é todo o pacto que se precisa para que os individuos ingresen ou constitúan unha república”. Xustamente este consenso de homes libres é o que dá principio a calquera goberno lexítimo no mundo.
“Cando un home entra na sociedade civil e se converte en membro dunha república, renuncia ao poder que tiña para castigar os delitos contra a lei da natureza” (II, 88): este é a orixe do poder lexislativo (parlamento) e executivo (goberno). Cando “certa cantidade de homes se unen nunha sociedade, renunciando cada un deles ao poder executivo que lles outorga a lei natural, a favor da comunidade, alí e só alí haberá unha sociedade política ou civil” (II, 89).
Participan da sociedade política soamente aqueles que fan o pacto de xeito explícito. Pero ese goberno da maioría era interpretado por Locke como o goberno dos propietarios de terras, comerciantes e persoas adiñeiradas. A Revolución Gloriosa afianzou a supremacía do Parlamento sobre o Rei, e tamén a das clases propietarias sobre os desposuídos, excluídos da participación política xa que pertencían a unha especie de homes irracionais, según Locke, e polo tanto inferiores.
En síntese, o propósito principal da sociedade política é protexer os dereitos de propiedade en sentido amplo, isto é, a vida, a liberdade e os bens.
O goberno absoluto non pode ser lexítimo pois non existe un árbitro imparcial nas disputas entre o gobernante e o seu súbdito, e deste xeito ambos quedarían en estado de natureza (II, 13). O goberno está estrictamente limitado e cumpre cunha función: protexer á comunidade sen interferir na vida dos individuos. É un árbitro pasivo que permite que cada un busque os seus propios intereses e só intervén cando hai disputas. O seu poder xorde e depende do contrato que fixeron os individuos para conformar a sociedade civil e política.
O poder do goberno está baseado totalmente nos poderes que lle transferiron os individuos, e ademais os gobernos non teñen dereitos que sexan peculiares a eles (II, 87-89). Debe existir unha separación entre o poder executivo e lexislativo. É o lexislativo o que decide as políticas, xa que é “o poder supremo da re- pública” (II, 134). O executivo, encargado das leis formuladas polo lexislativo, debe de estar “subordinado” e “render contas” a el (II, 152). As relacións entre o executivo e o lexislativo reflicten a controversia histórica entre o rei e o Parlamento inglés.
8/ Dereito de resistencia
O comportamento tiránico disolve a autoridade lexítima e restaura a liberdade natural e a igualdade que existe no estado de natureza. Un gobernante que non deixa recursos abertos aos seus súbditos, vítimas de inxustizas, obrígaos a consideralo como inxusto e con dereito a castigar o seu opresión. É o gobernante o que crea o estado de guerra cando incorre en certo tipo de arbitrariedades -por exemplo en Inglaterra crear impostos sen votación parlamentaria- que incitan aos pobos á rebelión.
Como estes dereitos existen antes da constitución da sociedade política e incluso na mesma sociedade política, non pode haber ningún dereito a impoñer, por exemplo, impostos sen o consentimento dos seus membros. Esta foi a consigna dos revolucionarios estadounidenses.
O seu texto ten un discurso político potencialmente revolucionario, xa que fronte ao abuso do poder do Estado o pobo conserva o dereito á rebelión, a exercerse só en casos extremos.
A súa xustificación da insurrección cando o goberno se volve tiránico e rompe o contrato é considerada como un dos elementos democráticos da súa teoría política e unha idea explosiva e subversiva para a época. O goberno disolvese cando “o lexislativo ou o monarca actúan traizoando a confianza (trust) que se depositou neles” (II, 221), revertendo o poder á comunidade, que establecerá un novo lexislativo e executivo. A disolución do goberno non implica a disolución da sociedade: o perigo da anarquía non pode ser invocado para tolerar o despotismo; na teoría de Locke a disolución da sociedade política non implica a disolución da sociedade (so unha volta ao estado de natureza) Por outra parte o pobo non se revelará ante calquera discrepancia co goberno. O pobo rebelaráse soamente no último extremo.
A principal causa das revolucións non é entón a “insensatez gratuíta” dos pobos ou o seu desexo de acabar cos gobernantes, senón os intentos destes últimos “de obter e exercer un poder arbitrario sobre os seus pobos” (II, 230).
9/ Tolerancia relixiosa.
O século XVII foi un século de guerras relixiosas, e había moi poucos teóricos dispostos a defender a tolerancia como correcta en principio ou viable na práctica. Na súa demanda por tolerancia relixiosa Locke sostén, en primeiro lugar, que ningún home ten tanta sabedoría e coñecemento como para que poida ditar a relixión a algún outro.
Locke escribiu catro Cartas sobre a tolerancia, sendo a publicada anonimamente en 1689 a que tivo un éxito inmediato e a máis famosa. O Estado debe ser unha institución secular con fins seculares, pois “todo o poder do goberno civil refírese soamente aos intereses civís dos homes, limítase ao coidado das cousas deste mundo “. Doutra banda, “a Igrexa en si é unha cousa absolutamente distinta e separada do Estado” sen poder coactivo. As fronteiras en ambos casos son fixas e inamovibles.
Preocúpase polas relacións entre a Igrexa e o Estado e prescribe que debe tolerarse calquera postura relixiosa que non prexudique os intereses fundamentais da sociedade e o Estado. A súa intención é política máis que relixiosa, pois a finalidade das súas consideracións non é a salvación das almas senón a protección do Estado, e converteuse en parte constitutiva do pensamento político moderno, xa que a súa proposta máis decisiva é a estrita separación entre a Igrexa e o Estado.
Pero non todas as crenzas relixiosa deben ser toleradas. O Estado debe prohibir só aquelas doutrinas que poidan alterar a paz e seguridade públicas ou que teñan consecuencias antisociais. O argumento de Locke era que a obrigación católica de obedecer ao Papa ía en contra do recoñecemento da autoridade lexítima ou dos gobernantes seculares. Como os católicos eran súbditos do Papa, non podían ser cidadáns de ningún outro Estado que non fose Roma. Hai outra idea que non debe ser tolerada, o ateísmo, pois ao non crer en Deus carécese de principios morais, pero “nin os paganos, nin os mahometanos, nin os xudeus deberían ser excluídos dos dereitos civís do Estado por mor da súa relixión”.
10/ Deficiencias democráticas do pensamento de Locke.
A Revolución Gloriosa non pretendía a igualdade política senón a implantación dunha monarquía limitada, cun sistema oligárquico no goberno. O Segundo tratado é a filosofía dun grupo privilexiado, de propietarios vinculados entre si con específicos intereses de clase. O goberno parlamentario é elixido polos ricos. Os pobres non participan do poder político, convertendo ao Estado lockeano nunha sociedade de propietarios.
Locke expresou os intereses da burguesía ascendente, e limita o poder político ás clases propietarias. Non era un demócrata no sentido actual do termino, pois presumía a exclusión das mulleres e os pobres dos dereitos de cidadanía.
Algúns teóricos contemporáneos consideran a John Locke como demócrata e igualitario, mentres que outros estudosos non o perciben como tal, xa que os seus principios son moito menos igualitarios que o que parecen a primeira vista.
O elemento democrático da postura lockeana está limitado polo punto de vista, implícito máis que expreso, polo cal aqueles que non posúen propiedades non han de ser recoñecidos como cidadáns. Pero non esquezamos o contexto histórico de Inglaterra na época de Locke: a maioría dos seus habitantes non tiñan dereito á representación porque non eran cidadáns, e só unha ínfima minoría tiña o dereito ao voto. Teñamos en conta que en 1831 só o 4,4% votaba, e neste século, en 1914, facíao o 30%. Locke foi un teórico do goberno por consenso, pero non da democracia nunha época na cal non existía ningunha, e ese consenso era o realizado polos sectores que el consideraba que debían dirixir os destinos políticos do seu país.
11/ Influencias
A obra política de John Locke tivo considerable influencia na intelectualidade europea. Voltaire foi un ardente propagandista, e as súas ideas foron amplamente diseminadas polos enciclopedistas franceses do século XVIII, especialmente nos artigos da Enciclopedia, “Autoridade política” e “Liberdade natural”.
As dúas declaracións dos dereitos do home, a de Estados Unidos de 1787 e a de Francia de 1789, inspiráronse directamente no Segundo tratado.
A separación de poderes que suxire Locke constitúe posteriormente o eixe da teoría de Montesquieu, e tivo gran repercusión de xeito inmediato e directa no sistema parlamentario inglés e nos gobernos xurdidos da democracia burguesa para limitar ao absolutismo e concentrar o poder lexislativo en mans das súas institucións representativas.
A teoría política de Locke tivo unha especial repercusión nos Estados Unidos. O texto máis citado polos revolucionarios estadounidenses da década de 1770, proviña dun parágrafo do Segundo tratado de Locke, no cal negaba a xustificación do goberno de impoñer impostos sen o consenso dos representados, pois iso era considerado como un ataque á propiedade dos individuos: “o poder supremo non pode arrebatar a ningún home parte algunha da súa propiedade sen o seu consentimento” (II, 138).
Locke inaugura na súa obra o liberalismo, definindo os seus contornos esenciais ata o presente e expoñendo a maioría dos temas tratados posteriormente: dereitos naturais (humanos), liberdades individuais e civís, goberno representativo, mínimo e constitucional, separación de poderes, executivo subordinado ao lexislativo, defensa da propiedade, laicismo e tolerancia relixiosa.
Pesa ás contradicións, ambigüidades e puntos escuros na súa obra, o seu pensamento político segue sendo unha das bases fundamentais do Estado liberal democrático contemporáneo.
12/ O liberalismo.
O liberalismo ten diferentes variedades e tendencias, cambiando as súas significacións de acordo ás diferentes épocas e países. Especificar este termino é unha tarefa moi ardua e difícil. Nun sentido amplo enfatiza a liberdade do individuo fronte ás restricións externas (Igrexa, Estado, tradicións, sociedade). Nos séculos XVIII e XIX baseábase na idea do libre mercado e buscaba limitar os poderes do goberno a través de mecanismos tales como o federalismo e a separación de poderes, aínda que non implicaba necesariamente á democracia.
Os liberais conservadores invocan o principio do libre mercado, do laissez-faire, e son hostís ao Estado, considerando á familia e ao mercado como as institucións crave que cementan a sociedade.
Outros liberais, máis á esquerdá do espectro político, admiten a existencia dun xeneroso Estado benfeitor que faga efectiva a xustiza distributiva.
Os principios do liberalismo político clásico parecen estar negados actualmente no neoliberalismo contemporáneo, unha variante teórica do capitalismo desenvolvido que pouco parece interesarse polo dereito á vida e a liberdade.
Aristóteles nace no 384 a.C. en Estaxira, unha colonia grega na península de Calcidia, ao lado de Macedonia. Nesta zona existía varias pequenas polis de cultura gregafederadas para defenderse dos macedonios. 
